Skotniki weszły w posiadanie rodziny Wspinków z Będkowa jeszcze przed 1464 rokiem. Obecnie z dużą ostrożnością podchodzi się do przekazów, że Skotniki miały kiedykolwiek prawa miejskie. Najprawdopodobniej stanowiły posag żony Mikołaja III Wspinka, Anny z Chełma. Ich syn Mikołaj V, wojski większy sieradzki ufundował w latach 1521-28 kościół. Mimo iż Skotniki były jedynie filią parafii w Ręcznie, to miały własnego plebana i wikarego. Samodzielną parafią stały się dopiero w roku 1604.

Kościół p. w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, śś. Wojciecha, Stanisława, Mikołaja i Wawrzyńca, został przebudowany w 1768 roku za sprawą Antoniny z Prószyńskich Łąckiej ówczesnej dziedziczki Skotnik, żony Adama Dezyderego Saryusza Łąckiego, generała wojsk koronnych, kasztelana sandomierskiego, stolnika i chorążego opoczyńskiego. Gruntownie restaurowany w początku XX w. staraniem ks. Władysława Chrzanowskiego, a następnie ks. Tadeusza Urbańczyka, zachował pierwotne założenia. Jest to budowla drewniana, z drewna modrzewiowego, jednonawowa, posiadająca konstrukcję zrębową. Zbudowana na planie krzyża, orientowana i reprezentująca styl późnogotycki.

Kościół składa się z kwadratowej nawy głównej i mniejszego prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Rozdziela je wygięta ozdobnie belka tęczowa. Z boków prezbiterium umieszczono od pn. zakrystię, a od płd. kaplicę. Kruchta położona jest od frontu nawy.

W nawie pozorne sklepienie zwierciadlane z zaskrzynieniami wspartymi na słupach, w prezbiterium strop z fasetami. Chór muzyczny wsparty na słupach, o nieregularnej linii parapetu z prospektem organowym z 1805 r., autorstwa Christiana Wilhelma Schefflera, znanego budowniczego organów ze Śląska.

Dach dwukalenicowy, kryty gontem z sześcioboczną wieżyczką na sygnaturkę zwieńczoną hełmem z latarnią. Odrzwia w profilowanych obramieniach. Nad wejściem do kruchty żeliwny kartusz z postacią św. Jerzego w. XVIII—XIX.

Wnętrze

Ołtarz główny z bramkami i dwa boczne przy tęczy rokokowo-klasycystyczne koniec w. XVIII. W kaplicy ołtarz z końca w. XVIII z barokowym krucyfiksem.

W ołtarzu głównym obraz Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z Dzieciątkiem i świętymi biskupami: Wojciechem i Stanisławem oraz postacią donatora, Mikołaja V Wspinka z herbem Prus II i datą 1521 wyznaczającą prawdopodobnie datę fundacji świątyni. W przeszklonej szafie przechowywane są barokowe sukienki Matki Boskiej i Dzieciątka.

W ołtarzach bocznych przytęczowych obrazy: św. Anny Samotrzeć, na wytłaczanym tle z 2. poł. w. XVI, przemalowywany i obraz Św. Rodziny z sygnaturą IKM i datą 1857. Jest to najprawdopodobniej obraz pędzla Jana Klemensa Minasowicza (1797 – 1854) warszawskiego malarza, grafika i pisarza, nauczyciela rysunku C. K. Norwida.

Ambona rokokowa z końca XVIII wieku. Chrzcielnica piaskowcowa z wieku XVI. Kropielnica wykonana z piaskowca, z napisem «Wojciech Loris textor» i datą 1626.

Ponadto wnętrze zdobią obrazy czterech ewangelistów, lampka wieczna i lawetarz pochodzące z XVIII wieku.

Na terenie dawnego cmentarza przykościelnego znajdują się trzy interesujące zabytki. Jest to przeniesione spod kościoła i umieszczone w linii ogrodzenia epitafium w formie klasycystycznego portyku Jana Chrzciciela Jordana z Zakliczyna h. Trąby, generała Wojsk Polskich posła na Sejm Czteroletni, zmarłego w roku 1810, syna Spytka Jordana i Teresy z Russockich. Pomnik postawiły córki: Katarzyna Bierzyńska, Agnieszka Siemońska i Justyna Łącka.

Nagrobek w formie marmurowego obelisku ozdobionego herbem Jelita należący do Józefa Franciszka Sariusz Łąckiego, który był mężem Justyny z Jordanów, zmarłego w 1840 roku. Jego matką była Antonina z Pruszyńskich Łącka, fundatorka odbudowy kościoła.

Trzecim zachowanym zabytkiem jest klucz portalowy z inicjałami Jezusa Chrystusa i datą 1631, który uważany był niegdyś za nagrobek.

Starowa Góra; czerwiec 2020 r
Waldemar Fronczak


Początki powstania kościoła

W XVI w. miasteczko, własność Stanisława Dobrzykowskiego, herbu Dolęga, który to miał 6 ½ łanu i 4 zagrodników z polami (Pawiński, Małopolska. III 295). Obecnie wieś, folwark i dwór nad rzeką Pilicą, w odległości od Końskich około 35 km, posiada młyn wodny, pokłady kamienia cisowego i rudy żelaznej, dawniej była fryszerka. W połowie XV w. wieś była własnością Jana Wspiuka, z 6 kmiecych łanów, dawano dziesięcinę snopową i konopną wartości 6 grzywien kantorji sandomierskiej. Była karczma, zagrody i folwark. (Długosz, Liber benefieior. I 325). Około 1520 r. pleban z Ręczna pobierał dziesięcinę z dworu, folwarku w Skotnikach i roli zwanej Dolna Niwa, kmiecie dawali dziesięcinę kantorji w Sandomierzu. Plebanowi w Ręcznie koleudę (Laski. Liber benef. II. 197). Według regestrów poborowych pow. Opoczyńskiego z 1508 r. Mikołaj Skotnicki płacił podatku 4 grzywny ze Skotnik i Woli (Pawiński. Małopolska IV. 182).

29 czerwca 1863 r. dowódca oddziału powstańczego Oxiński wymknąwszy się szczęśliwie Moskalom w Trzebnicy, ruszył forsownym marszem i zatrzymał się wieczorem pod Skonikami. Zaledwie chwilę odpoczęto, gdy zjawili się znów Moskale i rozpoczęła się żwawa tyralierska strzelanina wśród lasu. Oddział uchodził w nieładzie, a tylko garść walecznych zasłanianiała ucieczkę. Noc dopiero wstrzymała Rosjan od dalszego ścigania powstańców, którzy późną nocą dopadli Dobromierza, gdzie Oxiński rozpuścił oddział oprócz jazdy, która pod dowództwem Litticha ruszyła pod Piotrków (Bitwy i potyczki 1863 – 1864 r. Stanisław Zieliński, bibliotekarz muzeum narodowego w Rapperswilu).

W 1528 r. Mikołaj Wspinek z Bandkowa, dziedzic Skotnik, Woli i Reczkowa, z chwilą założenia filii parafii, zbudował w Sk. drewniany, modrzewiowy kościół, który w zasadniczej swojej strukturze dotrwał do naszych czasów. Kościół stanął pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia N.M. Panny, św. Wojciecha, Stanisława, Mikołaja i Wawrzyńca.

Zębem czasu zniszczony, chylący się do upadku, podźwignęła 1768 r. Antonina z Pruszyńskich Łącka, dziedziczka Skotnik, żona Adama Dezyderego Sarjusza, najprzód cześnika, podstolnego, stolnika i chorążego opoczyńskiego, następnie kasztelana czechowskiego, w końcu sandomierskiego, który po otrzymaniu chorągwi w pułku dragonji i stopniu podpułkownika 1760, w następnym  roku mianowany pułkownikiem pułku hetmana polnego, został generałem lejtnantem wojsk koronnych deputantem na trybunał koronny, posłem na sejmy, delegatem do układów z mocarstwami. Słusznie można nazwać Antoninę Łącką, drugą fundatorką kościoła. Po śmierci męża zamieszkała w Warszawie w dworku na Nowem Mieście, umarła 1799 r., pochowana w Chodlu.

Źródło: "Zabytki Kościelnego Budownictwa Drzewnego w Diecezji Sandomierskiej" Ks. Aleksander Bastrzykowski


Wygląd kościoła

Kościoł w Skotnikach orjentowany, w kształcie krzyża, prezbiterium węższe i niższe od nawy, zamknięte wielokątnie, dach gontowy z przyszuficami, wiązanie którego bardzo masywne, spajane kołkami dębowemi. Budowa niezmiernie staranna, przetrwać może długie jeszcze lata. Największą ozdobą wnętrza jest strop z pięknych tarcic modrzewiowych o złotawym z powodu starości odcieniu i belka tęczowa wygięta ku górze, oddzielająca prezbitejum od nawy, z jednego kloca o niespotykanym już dzisiaj rozmiarze średnicy.

Z obrazów trzeba zaznaczyć jeden – Niepokalanego Poczęcia M.B. w wielkim ołtarzu, sukienka na nim złocona i srebrzona, woiany tym sentymentem religijnym, który cechuje obrazy w wiejskich naszych kościółkach, a którego właśnie brak w dziełach nawet wielkich mistrzów. W bocznym ołtarzu obraz św, Anny Samotrzeciej, niestety przemalowany.

Z zabytków przemysłu artystycznego wyróżniają się trzy relikwiarze, z których jeden srebrny pozłacany z relikwią św. Teofiła, z godłami czterech ewangelistów, o podstawie sześciolistnej, na której herb Prus drugi. Na uwagę zasługuje chrzcielnica z piaskowca, bardzo ładnej i delikatnej roboty i kropielnica z 1626 r., kuta w piaskowcu, z napisem: Z woli rodzicz. Woycech Loris textor AD. 1626.

Pomniki. W rogu południowo-zachodnim cmentarza przykościelnego stoi bardzo zniszczony pomnik z kamienia z datą 1631; kto pod nim pochowany nie wiadomo. Do wschodniej ściany kościoła przytyka pomnik, dobrze zachowany, na płycie napis: Janowi Chrzcicielowi z Zakliczyna Jordanowi Generałowi Woysk Polskich, Posłowi na Seym Konstytucyjny 3 maja 1791 r. urodzonemu 1746 r., a zmarłemu i pochowanemu d. 22 marca roku 1810, kładą ten pomnik w dowód wdzięczności przywiązane córki.

Dzwonnica dostosowana strukturą do kościoła, stanowi osobliwość jeżeli chodzi o jej wiązania stopowe. Dzwonów dwa: na jednym napis: Sancte Daus, Sancte Fortis, Sancte Et Immortalis. Na drugim: S Deus miserere, S. Deus fortis et immortalis. Herb Niedźwiedź, a nad nim infuła i herb Prus drugi.

Źródło: "Zabytki Kościelnego Budownictwa Drzewnego w Diecezji Sandomierskiej" Ks. Aleksander Bastrzykowski